نشانه ها (آسمان)
نعمت آفرینش زمین و آسمان
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ
الَّذي جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ(سوره بقره آیه 21 و 22)
قرآن کریم در این آيات برای دعوت به عبادت (اعبدوا ربّكم) ، انذار از شرک (فلا تجعلوا لِلّه انداداً) و توصیه تقوا (لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ) با یادآوری نقش ربوبیت باریتعالی به ذکر برخی از مهمترین نعمت هاى الهى در دسترس می پردازد.
یکی از این نعمتها آسمان است
اینچنین خدائی را بپرستید
در آیات گذشته خداوند حال سه دسته (پرهیزکاران ، کافران و منافقان ) را شرح داد. در این آیات برای برانگیختن حس شکرگزاری مردم ، و جذب آنها به عبادت پروردگار از مهمترین نعمتها ( نعمت خلقت انسانها و آفرینش زمین ) شروع می کند. سپس به نعمت آسمان می پردازد و می گوید: ((آسمان را همچون سقفی بر بالای سر شما قرار داد)) (و السماء بناء). تفسیر نمونه جلد1، صفحه 120
کلمه ((بناء)) با توجه به کلمه ((علیکم ))بیانگر آنست که آسمان بر بالای سر شما بنا شده است ، طبعا همچون سقف ، این معنی
جای دیگر
السماء سقفا محفوظا: ((ما آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم )) (انبیاء 32).
شاید این تعبیر برای بعضی از کسانی که به وضع ساختمان آسمان و زمین از نظر هیئت امروز آشنا هستند عجیب بیاید که این سقف چگونه است و کجاست ؟ آیا این تعبیر، فرضیه هیئت بطلمیوس را دائر به قرار گرفتن افلاک به روی هم همچون طبقات پوست پیاز در خاطره ها تداعی نمی کند؟ ولی با توجه به توضیح زیر مطلب کاملا روشن می شود:
کلمه ((سماء)) در قرآن به معانی مختلفی آمده است ، که قدر مشترک همه آنها چیزی است که در جهت فوق قرار گرفته است ، یکی از آنها که در این آیه به آن اشاره شده است همان جو زمین است ، یعنی قشر هوای متراکمی که دور تا دور کره زمین را پوشانده ، و طبق نظریه دانشمندان ضخامت آن ، چند صد کیلومتر است .
اگر به نقش اساسی و حیاتی ، این قشر ضخیم هوا، که زمین را از هر سو احاطه کرده است بیندیشیم خواهیم دانست که تا چه حد این سقف ، محکم و برای حفاظت انسانها مؤ ثر است .
این قشر مخصوص هوا که همچون سقفی بلورین ، اطراف ما را احاطه کرده در عین اینکه مانع از تابش نور آفتاب این اشعه حیاتبخش و زندگی آفرین نیست بقدری محکم و مقاوم است که از یک سد پولادین که چندین متر ضخامت داشته باشد نیز محکمتر است !
اگر این سقف نبود، زمین دائما در معرض رگبار سنگهای پراکنده آسمانی بود و عملا آرامش از مردم جهان سلب
می شد ولی این قشر فشرده چند صد کیلو تفسیر نمونه جلد1، صفحه 121
متری تقریبا تمام سنگهای آسمانی را قبل از سقوط به سطح زمین می سوزاند و نابود می کند و تنها تعداد بسیار کمی می توانند از آن عبور کرده و به عنوان یک زنگ خطر برای زمینیان به گوشهای پرتاب شوند، و این تعداد کم هرگز نتوانسته است آرامش را بر هم زند.
از جمله شواهدی که نشان می دهد یکی از معانی آسمان همین جو زمین است حدیثی است که از پیشوای بزرگ ما امام صادق (علیه السلام ) درباره رنگ آسمان نقل شده است آنجا که به مفضل می فرماید:
((ای مفضل در رنگ آسمان بیندیش که خدا آن را اینچنین آبی آفریده که موافقترین رنگها برای چشم انسان است و حتی نظر کردن به آن دیده را تقویت می کند)).
امروز این را همه می دانیم که رنگ آبی آسمان چیزی جز رنگ هوای متراکم شده اطراف زمین نیست ، بنابراین منظور از آسمان در این حدیث همان جو زمین است .
در آیه 79 سوره نحل می خوانیم الم یروا الی الطیر مسخرات فی جو السماء: ((آیا آنها به پرندگانی که در دل آسمان تسخیر شده اند نگاه نکردند))؟
لایههای مختلف جو زمین: جو یا هواکره یا اتمسفر زمین از شگفتیهای بیشمار آفرینش است. جو زمین که به آن هواکره یا اتمسفر زمین نیز میگویند، پوششی از گازهای گوناگون است که زمین را احاطه کرده است و چند لایه و ناحیه مختلف دارد. هر یک از نواحی و لایههای جو زمین دارای ویژگیهای متفاوت و مهمی هستند که زندگی روی زمین را امکانپذیر میکنند. لایههای مختلف اتمسفر زمین به ترتیب صعودی وردسپهر (تروپوسفر)، پوشنسپهر (استراتوسفر)، میانسپهر (مزوسفر)، گرمسپهر (ترموسفر) و برونسپهر (اگزوسفر) نام دارند. وردسپهر یا تروپوسفر پایینترین لایه اتمسفر است تروپوسفر از سطح زمین شروع میشود و تا ارتفاع حدود ۱۰ کیلومتری از سطح دریا امتداد مییابد. ما انسانها در تروپوسفر زندگی میکنیم و تقریبا همه تغییرات آبوهوایی نیز در تروپوسفر اتفاق میافتد. اکثر ابرها در تروپوسفر تشکیل میشوند زیرا ۹۹ درصد آبهای تبخیر شده در اتمسفر به لایه تروپوسفر میروند. هرچه در لایه تروپوسفر جو زمین بالاتر بروید فشار هوا و دمای هوا کاهش مییابد.برونسپهر یا اگزوسفر آخرین لایه جو زمین است که با بالاتر رفتن در آن، بهتدریج وارد فضای بینسیارهای میشویم.
لایه اوزون که پرتوهای فرابنفش خورشید را جذب میکند، بخشی از استراتوسفر است. آخرین لایه جو زمین از نظر برخی از دانشمندان، اگزوسفر است. اما برخی دیگر از دانشمندان اگزوسفر را جزئی از فضای خلاء خارج از جو زمین میدانند. یونوسفر به نواحی مختلفی از اتمسفر زمین گفته میشود. لذا یونوسفر لایه مجزایی نیست. یونوسفر ترکیبی از نواحی مختلف مزوسفر و ترموسفر است که اتمها و الکترونها در آن یونیزه میشوند.
آسمان در آیات قرآن
کلمه ((سماء)) در لغت به معنی طرف بالا است ، و این مفهوم جامعی است که مصداقهای مختلفی دارد، لذا می بینیم در قرآن در موارد گوناگونی به کار رفته است :
1 گاهی به ((جهت بالا)) در قسمت مجاور زمین اطلاق شده ، چنانکه می فرماید: الم تر کیف ضرب الله مثلا کلمة طیبة کشجرة طیبة اصلها ثابت و فرعها فی السماء ((آیا ندیدی خداوند چگونه مثل زده است گفتار پاک را به درخت پاکیزهای که ریشه اش ثابت و شاخهاش در آسمان است )) (ابراهیم 24).
2 گاه به منطقه ای دورتر از سطح زمین (محل ابرها) اطلاق شده ، چنان که می خوانیم : و نزلنا من السماء ماء مبارکا:((ما از آسمان آب پر برکتی نازل کردیم )) (سوره ق آیه 9).
3 گاه به ((قشر متراکم هوای اطراف زمین )) گفته شده : و جعلنا السماء سقفا محفوظا: ((ما آسمان را سقف محکم و محفوظی قرار دادیم )) (انبیاء 32 ) تفسیر نمونه ، جلد1، صفحه : 166
زیرا می دانیم جو زمین که همچون سقفی بر بالای سر ما قرار دارد دارای آنچنان استحکامی است که کره زمین را در برابر سقوط سنگهای آسمانی حفظ می کند، این سنگ ها که شبانه روز، مرتبا در حوزه جاذبه زمین قرار گرفته و به سوی آن جذب می شوند، اگر این قشر هوای متراکم نبود ما مرتبا در معرض سقوط این سنگهای خطرناک بودیم ، اما وجود این قشر، سبب می شود که سنگها پس از برخورد با جو زمین مشتعل و سپس خاکستر شود.
4 و گاهی به معنی ((کرات بالا)) آمده است ثم استوی الی السماء و هی دخان : ((به آسمانها پرداخت در حالی که دود و بخار بودند)) (و از گاز نخستین ، کرات را آفرید) (فصلت 11).
