آسمان
سقف حفاظت کننده
در آیه 22 سوره بقره ضمن بیان نعمت های الهی به عنوان دلایل پرستش باریتعالی و پرهیز از شرک ( يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُواْ رَبَّكُمُ ...... فَلاَ تَجْعَلُواْ لِلّهِ أَندَادًا....... ) به نعمت آسمان می پردازد و می گوید: ((آسمان را همچون سقفی بر بالای سر شما قرار داد)) (و السماء بناء).
کلمه ((بناء)) با توجه به کلمه ((علیکم ))بیانگر آنست که آسمان بر بالای سر شما بنا شده است. ،
شاید این تعبیر برای بعضی از کسانی که به وضع ساختمان آسمان و زمین از نظر هیئت امروز آشنا هستند عجیب بیاید که این سقف چگونه است و کجاست ؟ آیا این تعبیر، فرضیه هیئت بطلمیوس را دائر به قرار گرفتن افلاک به روی هم همچون طبقات پوست پیاز در خاطره ها تداعی نمی کند؟ ولی با توجه به توضیح زیر مطلب کاملا روشن می شود:
کلمه ((سماء)) در قرآن به معانی مختلفی آمده است ، که قدر مشترک همه آنها چیزی است که در جهت فوق قرار گرفته است ، یکی از آنها که در این آیه به آن اشاره شده است همان جو زمین است ، یعنی قشر هوای متراکمی که دور تا دور کره زمین را پوشانده ، و طبق نظریه دانشمندان ضخامت آن ، چند صد کیلومتر است .
اگر به نقش اساسی و حیاتی ، این قشر ضخیم هوا، که زمین را از هر سو احاطه کرده است بیندیشیم خواهیم دانست که تا چه حد این سقف ، محکم و برای حفاظت انسانها مؤ ثر است .
این قشر مخصوص هوا که همچون سقفی بلورین ، اطراف ما را احاطه کرده در عین اینکه مانع از تابش نور آفتاب این اشعه حیاتبخش و زندگی آفرین نیست بقدری محکم و مقاوم است که از یک سد پولادین که چندین متر ضخامت داشته باشد نیز محکمتر است !
اگر این سقف نبود، زمین دائما در معرض رگبار سنگهای پراکنده آسمانی بود و عملا آرامش از مردم جهان سلب می شد ولی این قشر فشرده چند صد کیلومتری تقریبا تمام سنگهای آسمانی را قبل از سقوط به سطح زمین می سوزاند و نابود می کند و تنها تعداد بسیار کمی می توانند از آن عبور کرده و به عنوان یک زنگ خطر برای زمینیان به گوشه ای پرتاب شوند، و این تعداد کم هرگز نتوانسته است آرامش را بر هم زند.
در سوره انبیاء به این نقش حیاتی آسمان توجه نموده میفرماید آیا آنها که کفر ورزیده اند توجه نکرده اند که ما آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم (وَ جَعَلْنَا السمَاءَ سقْفاً محْفُوظاً وَ هُمْ عَنْ ءَایَتهَا مُعْرِضونَ-32) ، این قشر ظاهرا لطیف که از هوا و گازها تشکیل شده به قدری محکم و پرمقاومت است که هر موجود مزاحمی از بیرون به سوی زمین بیاید نابود می شود، و کره زمین را در برابر بمباران شبانه روزی سنگهای شهاب که از هر گلوله ای خطرناکترند حفظ می کند.
بعلاوه اشعه آفتاب که دارای قسمتهای مرگباری است به وسیله آن تصفیه می شود، و از نفوذ اشعه کشنده کیهانی که از بیرون جو، به سوی زمین سرازیر است جلوگیری می کند.
مفسران پیشین در این که چگونه آسمان سقف محفوظى است، نظرهاى متفاوتى داده اند، گاه مى گفتند: محفوظ از نفوذ شیاطین است، یا محفوظ از سقوط بر زمین، یا محفوظ از ویرانى با گذشت زمان است.
این تفسیرهاى مبهم به خاطر این بود که آسمان در آن زمان دقیقاً براى بشر شناخته شده نبود و هنگامى که هیات جدید به وجود آمد و ثابت شد کرات همگى در فضاى بى کران شناورند، و اصولا سقفى وجود ندارد، مفهوم این آیه براى بعضى از مفسران جدید پیچیده تر شد؛ تا آنجا که بعضى گفتند منظور این است که آسمان همانند سقف محفوظى است که از هرگونه اختلال در نظام آفرینش جلوگیرى مى کند و به این ترتیب سقف معناى مجازى به خود گرفت و به صورت تشبیه و کنایه در آمد.
ولى علم و دانش بشرى همچنان به پیشرفت خود ادامه داد و با آگاهى هاى تازه اى که دانشمندان از مجموعه جوّ زمین پیدا کردند، مفهوم آیه، بسیار روشن تر گردید و معلوم شد واقعاً در اینجا سقف محفوظى وجود دارد؛ سقف به معناى حقیقى اش، و محفوظ به معناى واقعى آن.
توضیح این که: قشر عظیمى از هوا گرداگرد زمین را فرا گرفته که آن را جوّ زمین مى نامند و ضخامت آن به صدها کیلومتر مى رسد. این قشر ظاهراً لطیف که از هوا و بعضى گازهاى دیگر تشکیل شده به خاطر ضخامتى که دارد به قدرى محکم و پر مقاومت است که به گفته بعضى از دانشمندان مقاومتى در حدّ یک سقف فولادین به ضخامت ده متر دارد، و این سقف محکم، کره زمین را از انواع خطرات حفظ مى کند.
از یک سو این لایه ضخیم جلو بمباران شبانه روزى شهاب سنگ ها، را مى گیرد که با سرعت سرسام آورى به سوى زمین جذب مى شوند و به هر جا بخورند بسیار خطرناک است. گهگاه بعضى از این سنگ ها به قدرى بزرگ است که از جو زمین ـ بعد از آن که قسمتى از آن سوخت ـ عبور کرده، و به نقطه اى از کره زمین اصابت مى کند و ویرانى هاى مهیبى به بار مى آورد که نمونه هایى از آن در تاریخ ثبت شده است،
از سوى دیگر مى دانیم دائماً از خورشید اشعه اى به نام اشعه ماوراء بنفش ـ همان اشعه اى که به هنگام تجزیه نور در بالاى رنگ بنفش قرار دارد و با چشم ما قابل مشاهده نیست ـ پخش مى شود، که مقدار کم آن نه تنها زیان آور نیست؛ بلکه بسیار مفید و سودمند است، مخصوصاً تاثیر عمیقى در کشتن میکروب ها دارد؛ ولى اگر زیاد باشد، بدن را مى سوزاند بى آن که انسان احساس حرارت کند، سوختگى هایى که در تابستان در مناطق نزدیک خط استوا، در پوست سر و صورت و بدن ظاهر مى شود، به خاطر همین است که آفتاب عمودى مى تابد و از قشر کمترى از هوا عبور مى کند و بطور کامل تصفیه نمى شود.
حال اگر این سقف محفوظ یعنى جوّ زمین وجود نداشت هیچ انسانى حتى یک لحظه نمى توانست در مقابل نور آفتاب مقاومت کند.
از سوى سوم پرتوهاى مرگ بارى به نام اشعه کیهانى از ماوراى منظومه شمسى به سوى زمین روان است؛ و بخشى از جوّ زمین که لایه اوزن نام دارد، مانع نفوذ این اشعه مرگ بار است و همچون سقف محفوظى، در برابر آن مقاومت مى کند.
علم ما تا به امروز درباره آثار عجیب این سقف محفوظ (یعنى قشر عظیم هوا) به اینجا رسیده و ممکن است در آینده حقایق بیشتر و مهم ترى در این زمینه کشف شود.(۳)
سقفی روزی دهنده و حیاتبخش
در آیه22 سوره ذاریات به نقش ارتزاق انسان از آسمان به عنوان یکی از نشانه های عظمت پروردگار و قدرت او بر معاد اشاره کرده می فرماید: ((روزی شما در آسمان است ، و آنچه به شما وعده داده می شود)) (و فی السماء رزقکم و ما توعدون).
گرچه در بعضی از روایات اسلامی ((رزق )) در این آیه به دانه های حیاتبخش باران تفسیر شده که منبع هر خیر و برکت در زمین است ، و آیه 5 سوره جاثیه نیز موافق آن است : و ما انزل الله من السماء من رزق فاحیا به الارض بعد موتها: ((آنچه خدا از آسمان از رزق نازل کرده و به وسیله آن زمینهای مرده را احیاء فرموده است )) ولی این معنی می تواند یکی از مصداقهای روشن آیه باشد در حالی که گستردگی مفهوم رزق هم باران را شامل می شود، هم نور آفتاب را که از آسمان به سوی ما می آید و نقش آن در حیات و زندگی فوق العاده حساس است ، و همچنین هوا را که مایه حیات همه موجودات زنده است .
اینها همه در صورتی است که ((سماء)) را به معنی همین آسمان ظاهری تفسیر کنیم ، ولی بعضی از مفسران ((سماء)) را به معنی عالم غیب و ماوراء طبیعت و لوح محفوظ گرفته اند که تقدیر ارزاق انسانها از آنجا می شود.
البته جمع میان هر دو معنی ممکن است ، هر چند تفسیر اول روشنتر به نظر می رسد.
و اما جمله ((ما توعدون )) (آنچه به شما وعده داده می شود) می تواند تاءکیدی بر مساءله رزق و وعده الهی در این زمینه بوده باشد.
به هر حال این سه آیه ترتیب لطیفی دارد: آیه نخست از عوامل وجود انسان در کره زمین سخن می گوید، و آیه دوم از خود وجود انسان ، و آیه سوم از عوامل دوام و بقاء او.
این نکته نیز قابل توجه است : چیزی که مانع بصیرت آدمی می شود، و او را از مطالعه اسرار آفرینش ، اسرار زمین و شگفتیهای وجود خودش باز می دارد همان حرص برای روزی است ، خداوند در آیه اخیر به انسان اطمینان می دهد که روزی او تضمین شده است ، تا بتواند با خیال راحت به شگفتیهای جهان هستی بنگرد، و جمله افلا تبصرون در مورد او تحقق یابد.
لذا برای تاءکید این مطلب در آخرین آیه مورد بحث سوگند یاد کرده می گوید: ((به خدای آسمان و زمین سوگند که این مطلب حق است ، درست همانگونه که شما سخن می گوئید)) (فو رب السماء و الارض انه لحق مثل ما انکم تنطقون ).
کار بجائی رسیده است که خداوند با آن عظمت و قدرتش برای اطمینان دادن به بندگان شکاک و دیر باور و ضعیف النفس و حریص سوگند یاد می کند که آنچه به شما در زمینه رزق و روزی و وعده های ثواب و عقاب قیامت وعده داده شده همه حق است ، و هیچ شک و تردیدی در آن نیست .
در اینجا ممکن است این سؤال مطرح شود، که آیا مى توان جوّ زمین را آسمان نامید؟ و آیا واژه سماء درباره آن صادق است؟ آیا سماء به معناى کرات آسمانى و منظومه ها و کهکشان ها نیست؟
در پاسخ این سؤال مى گوییم اتفاقاً قرآن مجید کراراً این واژه را بر منطقه جوّ زمین اطلاق کرده است، از جمله در آیه 22 سوره بقره مى خوانیم: (وَأَنْزَلَ مِنْ السَّمَآءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَتِ رِزْقاً لَّکُمْ): «و از آسمان آبى فرو فرستاد; و بوسیله آن، میوه ها (و انواع محصولات) را براى روزى شما رویاند».
شبیه همین معنا در آیه 164 سوره بقره، آیه 99 سوره انعام، آیه 96 سوره اعراف، آیه 24 سوره یونس، آیه 44 سوره هود و آیه 17 سوره رعد و آیات متعدد دیگر آمده است.
در آیه 79 سوره نحل نیز نمونه روشن دیگرى از این معنا دیده مى شود که مى فرماید: (أَلَمْ یَرَوْا إِلَى الطَّیْرِ مُسَخَّرَات فِى جَوِّ السَّمَاءِ): «آیا آنها به پرندگانى که بر فراز آسمان نگه داشته شده اند، نظر نیفکندند؟»
1. مجمع البیان، جلد 7، صفحه 46 و تفسیر کبیر فخر رازى، جلد 22، صفحه 165 و تفاسیر دیگر.
2. اوزن: گازى است آبى رنگ، بى ثبات، با بوى نافذ و اثر آن از اکسیژن شدیدتر است و به هنگام تخلیه برق در اکسیژن تشکیل مى شود و به عنوان رنگ زدا و براى تصفیه آب و هوا به کار مى رود (دایرة المعارف دهخدا).
روزی دهی از آسمان دلیلی بریکتایی پروردگار:
در آیه 64 سوره نمل وابستگی ارتزاق انسانها به نزولات آسمانی به عنوان یکی از دوازده نشانه بزرگ وحدانیت خداوند در عالم هستی (آفرینش آسمان و زمین ، نزول باران ، آثار حیاتی آن ، آرامش قرارگاه انسان ، نهرهای آب جاری ، کوههای عظیم و پا بر جا حایل و مانع در میان آب شور و شیرین ، اجابت دعوت بندگان هدایت آنها در تاریکی بر و بحر، بادهای پیام آور از نزول باران تجدید حیات موجودات ) به عنوان نشانه ای بر یکتایی باریتعالی اشاره کرده و از مشرکین برای عدم پذیرش توحید و معاد مطالبه استدلال می کند ( وَ مَن یَرْزُقُکم مِّنَ السمَاءِ وَ الاَرْضِ أَ ءِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَنَکُمْ إِن کُنتُمْ صدِقِینَ- کسی که شما را از آسمان و زمین روزی می دهد، آیا معبودی با خداست ؟ بگو دلیلتانرا بیاورید اگر راست می گوئید).(تفسیر نمونه )
در آیات 20 تا 22 سوره ذاریات در تعقیب مباحث پیشین که پیرامون مسئله معاد و صفات دوزخیان و بهشتیان سخن می گفت به نشانه های خدا در زمین و آسمان و در وجود خود انسان اشاره می کند ، تا از یکسو به مساءله توحید و شناخت خدا و صفات او که مبدء حرکت به سوی همه خیرات است آشنا شوند، و از سوی دیگر به قدرت او بر مساءله معاد و زندگی پس از مرگ یقین کنند ، چرا که خالق حیات در روی زمین و اینهمه عجائب و شگفتیها قادر بر تجدید حیات نیز می باشد.
در سومین آیه مورد بحث به سومین بخش از نشانه های عظمت پروردگار و قدرت او بر معاد اشاره کرده می فرماید: ((روزی شما در آسمان است ، و آنچه به شما وعده داده می شود)) (و فی السماء رزقکم و ما توعدون ).
گرچه در بعضی از روایات اسلامی ((رزق )) در این آیه به دانه های حیاتبخش باران تفسیر شده که منبع هر خیر و برکت در زمین است ، و آیه 5 سوره جاثیه نیز موافق آن است : و ما انزل الله من السماء من رزق فاحیا به الارض بعد موتها: ((آنچه خدا از آسمان از رزق نازل کرده و به وسیله آن زمینهای مرده را احیاء فرموده است )) ولی این معنی می تواند یکی از مصداقهای روشن آیه باشد در حالی که گستردگی مفهوم رزق هم باران را شامل می شود، هم منابع اصلی ماده و انرژی موجود در هوا، برخلاف تصور رایج منبع تغذیه گیاهان و جانوران در آسمان است:
علاوه بر منبع اصلی انرژی که توسط گیاهان از نور خورشید دریافت می شود مواد اولیه ساخت گلوکز توسط گیاهان که اولین ملکول آلی و منشاء سنتز کلیه مواد غذایی گیاهان و جانوران محسوب می شود عبارتند از آب،کربن، اکسیژن موجود در هوا. گیاهان سبزکربن و اکسیژن مورد نیاز خود را از گازکزبینیک و اکسیژن موجود در هوا دریافت می کنند، ولی برای ساختن پروتیین ها که از مواد اصلی ساختار اندام ها و تامین انرژی گیاهان و جانوران محسوب می شود به ازت نیازمندند . معمولا گاز ازت موجود در هوا برای گیاهان و جانوران قابل استفاده نمی باشد این عنصر حیاتی برای ورود به چرخه زیستی، لازم است پس از ترکیب با اکسیژن به صورت اکسید ازت در آمده به کمک باران به خاک منتقل شود و نهایتا به شکل ملکول های نیترات از طریق ریشه جذب گیاهان شده و در سنتز پروتیین ها بکار رود. جانوران هم ازت مورد نیاز خود را از پروتیین های ساخته شده توسط گیاهان تامین می کنند. از آنجا که ترکیب ازت با اکسیژن به انرژی اولیه زیادی نیاز دارد این انرژی توسط رعد وبرق حاصل از برخورد ابرهای منفی و مثبت در آسمان تامین می شود همچنین مراحل بعدی تبدیل اکسید ازت به نیترات طی پدیده پیچیده نیتریفیکاسیون با کمک باکتری ها و میکروارگانیسم های موجود در خاک انجام می شود.
چرخه جذب و انتقال کربن موجود در هوا
سیر جذب و انتقال ازت هوا توسط گیاهان و جانوران
اعتراف مشرکین به روزی رسانی خدا
قل من يرزقكم من السّماء ... و من يدبّر الأمر فسيقولون اللَّه ....
بگو كيست كه از آسمان و زمين به شما روزى مى بخشد .......يا كيست كه كارها را تدبير مىكند خواهند گفت خدا (يونس - 31)
بارش باران از آسمان به اندازه معین و استقرار آن در لایه های زمین
بارش باران به اندازه معین
از الطاف الهی بارش باران بقدر معین است نه انقدر کم که کفایت تامین نیاز موجودات زنده رانکند و نه آنقدر زاد که سیل و ویرانی ببار آورد
و أنزلنا من السّماء ماء بقدر فأسكنَّه فى الأرض
و از آسمان آبى به اندازه [معين] فرود آورديم و آن را در زمين جاى داديم (مؤمنون- 18)
گسترش آسمانها
آیه 47 سوره ذاریات به گسترش دائمی آسمانها اشاره کرده می فرماید: "وَ السمَاءَ بَنَیْنَهَا بِأَیْیدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ"
در اینکه منظور از ((انا لموسعون )) (ما پیوسته وسعت می بخشیم ) در اینجا چیست؟ در میان مفسران گفتگو است : بعضی آن را به معنی توسعه رزق از سوی خدا بر بندگان از طریق نزول باران دانسته اند، و بعضی آنرا به معنی گسترش رزق از هر نظر می دانند، و بعضی نیز آن را به معنی غنی و بی نیازی خداوند تفسیر کرده اند، چرا که خزائن او آنقدر گسترده است که با اعطاء رزق به خلایق هرگز پایان نمی پذیرد و کم نمی شود.
ولی با توجه به مساءله آفرینش آسمانها در جمله قبل و با توجه به کشفیات اخیر دانشمندان در مساءله ((گسترش جهان )) که از طریق مشاهدات حسی نیز تاءیید شده است معنی لطیف تری برای آیه می توان یافت و آن اینکه خداوند آسمانها را آفریده و دائما گسترش می دهد.
علم امروز می گوید: نه تنها کره زمین ، بر اثر جذب مواد آسمانی تدریجا فربه و سنگینتر می شود، بلکه آسمانها نیز در گسترشند، یعنی ستارگانی که در یک کهکشان قرار دارند به سرعت از مرکز کهکشان دور می شوند، حتی سرعت این گسترش را در بسیاری از مواقع اندازه گیری کرده اند.
در کتاب ((مرزهای نجوم )) نوشته ((فردهویل )) می خوانیم : ((تندترین سرعت عقب نشینی کرات که تاکنون اندازه گیری شده نزدیک به 66 هزار کیلومتر در ثانیه است !، کهکشانهای دورتر در نظر ما به اندازه ای کم نورند که اندازه گیری سرعت آنها به سبب عدم نور کافی دشوار است ، تصویرهائی که از آسمان برداشته شده آشکارا این کشف مهم را نشان می دهد که فاصله این کهکشانها بسیار سریعتر از کهکشانهای نزدیک افزایش می یابد)).
نامبرده سپس به بررسی این سرعت در کهکشانهای ((ابر سنبله )) و ((اکلیل ))و ((شجاع )) و غیر آن پرداخته و بعد از محاسبه ، سرعتهای عجیب و سرسام آوری را در این ارائه می دهد.
((جدیدترین و دقیقترین اندازه گیریها در طول امواجی که از ستارگان پخش می شود پرده از روی یک حقیقت عجیب و حیرت آور برداشته ، یعنی نشان داده است مجموعه ستارگانی که جهان از آنها تشکیل می یابد پیوسته با سرعتی زیاد از یک مرکز دور می شوند، و هر قدر فاصله آنها از این مرکز بیشتر باشد بر سرعت سیر آنها افزوده می گردد، مثل این است که زمانی کلیه ستارگان در این مرکز مجتمع بوده اند، و بعد از آن از هم پاشیده ، و مجموعه ستارگان بزرگی از آنها جدا و به سرعت به هر طرف روانه می شوند))!
دانشمندان از این موضوع چنین استفاده کرده اند که جهان دارای نقطه شروعی بوده است .
((ژرژگاموف )) در کتاب ((آفرینش جهان )) در این زمینه چنین می گوید: ((فضای جهان که از میلیاردها کهکشان تشکیل یافته در یک حالت انبساط سریع است ، حقیقت این است که جهان ما در حال سکون نیست ، بلکه انبساط آن مسلم است .
پی بردن به اینکه جهان ما در حال انبساط است کلید اصلی را برای گنجینه معمای جهانشناسی مهیا می کند، زیرا اگر اکنون جهان در حال انبساط باشد لازم می آید که زمانی در حال انقباض بسیار شدیدی بوده است !.
جالب توجه اینکه تعبیر به ((انا لموسعون )) (ما گسترش دهندگانیم ) با استفاده از جمله اسمیه و اسم فاعل دلیل بر تداوم این موضوع است و نشان می دهد که این گسترش همواره وجود داشته ، و همچنان ادامه دارد، و این درست همان چیزی است که امروز به آن رسیده اند که تمام کرات آسمانی و کهکشانها در آغاز در مرکز واحدی جمع بوده (با وزن مخصوص فوق العاده سنگین ) سپس انفجار عظیم و بی نهایت وحشتناکی در آن رخ داده ، و به دنبال آن اجزای جهان متلاشی شده ، و به صورت کرات درآمده ، و به سرعت در حالت عقب نشینی و توسعه است . (تفسیر نمونه)
نظم و انسجام آسمان دلیلی بر معاد
در ششمین آیه سوره "ق" در ادامه بحث معاد نخست توجه منکران را به آفرینش آسمانها جلب کرده ، می گوید: آیا به آسمان در بالای سرشان نگاه نکردند که چگونه ما آن را بنا کرده ایم بی آنکه ستون و پایه ای داشته باشد؟! ((و چگونه آن را به وسیله ستارگان زینت بخشیده ایم در حالی که هیچ شکاف و ناموزونی در آن وجود ندارد))؟! (ا فلم ینظروا الی السماء فوقهم کیف بنیناها و زیناها و ما لها من فروج آیا آنها به آسمانی که بالای سرشان است نگاه نکردند که چگونه ما آنرا بنا کرده ایم ؟ و چگونه به وسیله ستارگان زینت بخشیده ایم ؟ و هیچ شکاف و ناموزونی در آن نیست!).
ودر سوره ملک ضمن بیان برخی آیات آفاقی به آفرینش آسمانها و بی نقصی مجموعه جهان آفرنش اشاره می کند
الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ(ملك / آیه 3)
همان کسی که هفت آسمان را بر روی یکدیگر آفرید، در آفرینش خداوند رحمان هیچ تضاد و عیبی نمی بینی ، بار دیگر نگاه کن ، آیا هیچ شکاف و خللی مشاهده می کنی
در آیه 27 سوره نازعات با بیان ناچیز بودن امکان آفرینش مجدد انسانها پس از مرگ در مقایسه باخلقت آسمانها منکران معاد را مخاطب ساخته و ضمن یک استفهام توبیخی می فرماید ((آیا آفرینش شما (و بازگشت به زندگی پس از مرگ ) مشکل تر است یا آفرینش این آسمان با عظمت که خداوند بنا نهاده است ( ءاءنتم اشد خلقا ام السماء بناها).
سپس به شرح بیشتر درباره این آفرینش بزرگ پرداخته می افزاید ((سقف آسمان را برافراشت و آن را منظم و مرتب و موزون کرد)) (رفع سمکها فسواها- 28 نازعات).
((سمک )) (بر وزن سقف ) در اصل به معنی ارتفاع و بلندی است و به معنی سقف نیز آمده در تفسیر کبیر فخر رازی آمده است که بلندی چیزی را هر گاه از سمت بالا به پایین اندازه گیری کنند عمق نامیده می شود و هر گاه از سمت پایین به بالا اندازه گیری کنند سمک نامیده می شود.
((سواها)) از ماده تسویه به معنی تنظیم و موزون ساختن چیزی است و اشاره به نظم دقیقی است که بر تمام کرات آسمانی حکمفرما است و اگر منظور از سمک سقف باشد اشاره به قشر عظیمی از هوا است که همچون سقف محفوظ و محکمی گرداگرد زمین را گرفته و آن را از هجوم سنگهای پراکنده آسمانی و اشعه های مرگبار کیهانی حفظ می کند. بعضی تعبیر فوق را اشاره به کروی بودن آسمانی که گرداگرد زمین را گرفته است می دانند چرا که تسویه اشاره ای است به فاصله مساوی اجزای این سقف نسبت به مرکز اصلی یعنی زمین و این بدون کرویت ممکن نیست .
این احتمال نیز وجود دارد که آیه هم اشاره به ارتفاع آسمان و فاصله بسیار زیاد و سرسام آور کرات آسمانی از ما بوده باشد و هم اشاره به سقف محفوظ اطراف زمین.
به هر حال این آیه شبیه چیزی است که در سوره مؤ من آیه 57 آمده است .
لخلق السموات و الارض اکبر من خلق الناس و لکن اکثر الناس لا یعلمون .
((آفرینش آسمانها و زمین از آفرینش انسانها مهم تر است ولی اکثر مردم (غافل و بیخبر) نمی دانند)). ( تفسیر نمونه)
در آیات دیگری نیز به استقرار آسمانها بعنوان نشانه ای بر معاد اشاره شده است:
اللهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا .................. يُفَصِّلُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ(رعد / آیه 2)
خَلَقَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ..........(لقمان / آیه 10)
. «ترونها» ممكن است صفت «عمد» باشد. در اين صورت، جمله، بر وجود ستونهاى نامرئى دلالت مىكند. در روايتى، على بن موسى الرضا(عليه السلام)مىفرمايد: در آن جا ستونهايى است ; امّا شما آنها را نمىبينيد. (نورالثقلين، ذيل آيه)
اللهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ............. يُدَبِّرُ الأَمْرَ يُفَصِّلُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ(رعد / آیه 2)
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ(روم / آیه 25)
نزول آب با برکت از آسمان:
وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ(ق / آیه 9)
48 لزوم مطالعه در كيفيّت بنا و انسجام آسمانها:
مگر به آسمان بالاى سرشان ننگريسته اند كه چگونه آن را ساخته و زينتش دادهايم و براى آن هيچ گونه شكافتگى نيست (ق - 6)
و در حقيقت آسمانها و زمين و آنچه را كه ميان آن دو است در شش هنگام آفريديم و احساس ماندگى نكرديم (ق 38)
الّذى خلق سبع سموت طباقا ... فارجع البصر هل ترى من فطور.
همان كه هفت آسمان را طبقه طبقه بيافريد در آفرينش آن [خداى] بخشايشگر هيچ گونه اختلاف [و تفاوتى] نمىبينى بازبنگر آيا خلل [و نقصانى] مىبينى (ملك - 3)
وَإِلَى السَّمَاء كَيْفَ رُفِعَتْ
و به آسمان (بنگرید) كه چگونه برافراشته شده ﴿ غاشیه- 18﴾
خداوند، بنا كننده هفت آسمان استوار و محكم:
وبنينا فوقكم سبعا شدادا.
و بر فراز شما هفت [آسمان] استوار بنا كرديم (نباء - 12)
برپا کردن سقف بدون ستون قابل رویت:
اللَّه الّذى رفع السّموت بغير عمد ترونها
خدا [همان] كسى است كه آسمانها را بدون ستونهايى كه آنها را ببينيد برافراشت (رعد - 2)
وَيُمْسِكُ السَّمَاء أَن تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ
و آسمان را نگاه مىدارد تا [مبادا] بر زمين فرو افتد (حج-65)
شگفتی های آسمان نشانه ای بر بزرگی و دانایی پروردگار
وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاء أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاء الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
در هر آسمانى كار [مربوط به] آن را وحى فرمود و آسمان [اين] دنيا را به چراغها آذين كرديم و [آن را نيك] نگاه داشتيم اين است اندازهگيرى آن نيرومند دانا (فصلت-12)
آسمان بازگشت دهنده
وَ السمَاءِ ذَاتِ الرَّجْع سوگند به آسمان برگرداننده (طارق 11)
رجع در تفاسیر به دو معنی باران و برگرداننده آب باران ترجمه شده است. اطلاعات امروزه در مورد آسمان نه تنها صفت برگرداننده آب باران را برای آسمان تایید می کند بلکه اعم از برگرداندن بخارهای متصاعد اقیانوسها و دریاها به صورت برف و باران، و یا برگرداندن امواج رادیوئی، انرژی گرمایی و گازهای متصاعد شده به هنگام برخورد با آتمسفر زمین، و برگرداندن اشعّههای کیهانی و شهاب هایی است که از خارج به سمت زمین می تابند. سالهای طولانی بشر از دودکش های بلند برای دفع گازهای آلاینده در هوا استفاده می کرد ، امروزه مشخص شده است همه این آلاینده ها مجددا به زمین بر می گردند.
ماه را درنظر میگیریم که در مدار خود به دور زمین میچرخد، پس از یک دور، دوباره به همان مکان اول، برمیگردد. خورشید را مینگریم که نسبت به محور خویش، در گردش است و پس از هر بار گردش دوباره به مکان اول خویش باز میگردد، به همین صورت، ستارههای دنبالهدار، از جمله «ستاره هالی» که در سال 1912، از کنار زمین عبور کرد و سپس در سال 1986، دوباره بازگشت و هر بار گردش این ستاره به دور زمین، 76 سال طول میکشد. پس میبینیم که زمین، ماه، خورشید، ستارههای دنبالهدار و هر چه که در مدارهای بیضیشکل و یا دایرهای هستی قرار دارد، دور میزند و برمیگردد.
آسمان، بخار آب را به صورت باران، امواج الکترومغناطیسی را به صورت امواج رادیویی، گازها را طی تغییراتی به آنچه که وجود دارند و هرچه که در آسمان است را به مکان اول خویش برمیگرداند، (مانند ستارهها)، زیرا در آسمان میچرخند و میگردند و در مسیری دایرهای یا بیضیشکل در حرکتند. پس اگر خداوند در کلامی شگفتانگیز میفرماید : {وَ السَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ }به این معنی است که این قرآن از جانب خالق هستی، نازل شده و در مییابی که این توصیف، از جانب خدا، خالق هستی و پدیدآورنده آن است.
بازگرداندن بخار آب
بازگرداندن نیتروژن
بازتاب امواج رادیویی
عظمت آفرینش آسمان ها
( نقل از : پیام قرآن ناصر مکارم)
در آیه 57 سوره مؤمن مى خوانیم: (لَخَلْقُ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ): «آفرینش آسمان ها و زمین، از آفرینش انسان ها عظیم تر است، ولى بیشتر مردم نمى دانند».
درست است که غالب مفسران این آیه را پاسخى به مجادله مشرکان در مورد معاد دانسته اند(1)، یعنى شما درباره بازگشت مجدد انسان اظهار تردید مى کنید، در حالى که آفرینش انسان ها بالاتر از آفرینش آسمان ها و زمین نیست; بلکه آفرینش آسمانها و زمین، از آن برتر و بالاتر است. ولى جمله: (وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ) اشاره به این حقیقت است که عظمت آسمان ها، براى اکثریت مردم، ناشناخته بوده است.
علم و دانش امروز با این که اسرارفوق العاده و بسیار مهمى از وجود انسان ها کشف کرده که یک هزارم آن در گذشته نیز شناخته شده نبود; با این حال اکتشافاتى که در مورد عظمت آسمان ها شده، نشان مى دهد که خلقت آسمان ها و زمین به مراتب از خلقت انسان ها با تمام عجایبى که دارند برتر و بالاتر است.
جدیدترین اطلاعات دانشمندان در زمینه آسمان ها مخصوصاً کهکشان ها به ما مى گوید: تاکنون به وسیله دوربین هاى عظیم نجومى، بیش از یک میلیارد کهکشان در آسمان ها کشف شده، که یکى از آنها کهکشان راه شیرى نام دارد و منظومه شمسى ما جزء ناچیزى از آن به شمار مى رود; زیرا تنها در این کهکشان ما بیش ازیکصد میلیارد ستاره وجود دارد که خورشید با آن عظمتش یکى از ستارگان متوسط در میان این خیل عظیم ستارگان است.
وسعت آسمان ها آنچنان است که نه تنها پیمودن آن با وسائل ساخته دست بشر غیر ممکن به نظر مى رسد; بلکه اگر بر بال و پر ذرات نور ـ که آن قدر سریع حرکت مى کنند که سرعت آنها در یک ثانیه به سیدصد هزار کیلومتر مى رسد ـ سوار شویم و راهى آسمان ها گردیم، باز میلیاردها سال نورى طول مى کشد تا بتوانیم بخش شناخته شده این جهان را سیر کنیم.
با توجّه به این که هر قدر تلسکوپ ها و دوربین هاى عظیم نجومى بزرگ تر و دقیق تر مى شود; جهان هاى تازه اى براى ما کشف مى گردد. معلوم نیست که در ماوراى آنچه ما مى بینیم و مى شناسیم، چه عوالمى وجود دارد و اى بسا آنچه با عظیم ترین تلسکوپ ها دیده مى شود، فقط گوشه کوچک و ناچیزى از این جهان پهناور باشد. یکى از دانشمندان در همین زمینه مى گوید: تمام این دنیاى عظیم را که ما مى بینیم جز ذره کوچک و عظیم بى مقدارى، از یک دنیاى عظیم تر نیست.(2)
اینجا است که به عمق آیه فوق پى مى بریم که مى گوید: آفرینش آسمان ها و زمین مسلماً از آفرینش انسان ها بزرگتر است، ولى اکثر مردم نمى دانند.
آیا بیان چنین مطالبى در عصر نزول قرآن، آن هم در نقطه اى که از عقب مانده ترین نقاط جهان بود، به وسیله یک فرد درس نخوانده، معجزه محسوب نمى شود؟
به این ترتیب به پایان بحثى که درباره اعجاز علمى قرآن بیان کردیم مى رسیم، هر چند هنوز نکات ناگفته فراوان است.
ما معتقدیم بررسى شانزده نمونه فوق بطور منصفانه، این حقیقت را به هر انسان بى نظرى ثابت مى کند که این کتاب بزرگ یعنى قرآن محال است ساخته مغز بشرى باشد.
1. به تفسیرهاى مجمع البیان، صافى، فخر رازى، کشاف، روح المعانى و روح البیان مراجعه شود.
2. مجلّه فضا، شماره 56، فروردین 1351.
سوگندهای قرآن به آسمان
( برگرفته از مقاله «موارد قسم خدا» مرکز فرهنگ و معارف قرآن)
قسم خداوند به (آسمان)، جهت تأكيد بر حتميّت عذاب مکذّبان:
وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ. (سوره طور/ آیه۵.)
قسم خداوند به آسمان و برجهاى آن، براى تأكيد بر نفرین به اصحاب اخدود:
وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ ..........قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ (سوره بروج آیه 1 و4)
سوگند خداوند به آسمان، جهت تأكيد بر مراقبت از انسان و اعمال او:
وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ....... إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ. (سوره طارق آیه 1 و4)
قسم خداوند به آسمان و به بازگشتهاى مكرّر آن «بارانهاى پياپى يا طلوع و غروبهاى خورشید، ماه و ستارگان» براى بيان فارق بودن قرآن بين حق و باطل:
وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ...... إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ. (سوره طارق آیه 11 و 13)
قسم خداوند به آسمان، در مورد رستگاری اهل تزکیه:
وَ السَّماءِ وَ ما بَناها ....قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها. (سوره شمس آیه 3 و9)
تأكيد خداوند بر زیانکاری و تباهى گناهکاران، با قسم خوردن به آسمان:
وَ السَّماءِ وَ ما بَناها..... وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها.(سوره شمس آیه 3 و10)
قسم خداوند به آسمان تزيين يافته با ستارگان:
وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ. ذاریات/سوره۵۱، آیه۷
حکمت رنگ آبی آسمان در کلام امام صادق (ع)
حدیث توحید مفضل
در رنگ آسمان و حكمت و صواب تدبير آن بنگر. اين رنگ، مناسبترين و بهترين رنگ براى تقويت نور ديدگان است، حتى پزشكان به كسى كه ديدگانش آسيب ديده سفارش مىكنند كه همواره در رنگ سبز مايل به تيره بنگرد. برخى از طبيبان حاذق به كسى كه در بينايى او ضعفى به هم رسيده سفارش مىكنند كه در ظرف سبزى كه آكنده از آب باشد بنگرد.
بنگر كه خداوند جلّ و علا چگونه آسمان را در اين رنگ آفريد تا ديدگان را بربايد و از ديدن هميشگى آن ضعفى در چشم پديد نيايد؟ پس آنچه را كه حكيمان و دانايان با آزمايش و تجربه فراوان به آن رسيدهاند، در كار آفرينش وجود دارد تا اهل عبرت درس گيرند و ملحدان بينديشند. خداى اينان را بكشد از جانب حق به كدام سوى مىگريزند؟ (سوره توبه، آيه 30)
