نشانه ای همراه با بیم و امید

از جمله پدیده‏ هاى آفاقى و شگفت ‏انگیز که انسان در اثر تکرار و آشنایى روزمره، آن را ساده و عادى فرض مى‏کند و آن را منسوب به طبیعت مى‏داند، رعد و برق است، که همه افراد بشر با آن آشنائى دارد و در طول عمر خود کرارا مشاهده کرده و مى‏کند، مخصوصا در فصل بهار که رعد و برق و باران زیاد است . پروردگار عالم همان رعد و برق را از نشانه‏ هاى عظمت و قدرت لا یزال خود یاد کرده و مى‏فرماید:

(وَمِنْ آیَاتِهِ یُرِیکُمْ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَیُنَزِّلُ مِنْ السَّمَاءِ مَاءً فَیُحْیى بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِی ذَلِکَ لاَیَات لِقَوْم یَعْقِلُونَ)

: «و از نشانه هاى او این است که برق (آسمانى) را به شما نشان مى دهد که مایه بیم و امید است (بیم از صاعقه، و امید به نزول باران)، و از آسمان آبى فرو مى فرستد که زمین را بعد از مردنش بوسیله آن زنده مى کند; در این نشانه هایى است براى گروهى که مى اندیشند- آیه 24 سوره روم»
برقى که از قطعات ابر به وجود مى‏آید، از یک طرف با درخشندگى خاص خود و صداى مهیب رعد که از آن برمى‏خیزد، گاهى انسان را به وحشت مى‏اندازد . ترس و وحشتى که از صدای مهیب آن ناشى مى‏شود، و ترس و اضطراب از خطرات دیگر آن که ممکن است ‏باعث آتش ‏سوزى گردد .

رعد و برق پدیده است که در اثر تخلیه هاى الکتریکى است بین دو قطعه ابر با الکتریسیته هاى مختلف (یکى مثبت و دیگرى منفى) حاصل مى شود; و در واقع همان طور که وقتى دو سیم برق به هم نزدیک شود، جرقه اى مى زند که هم داراى صدا و هم حرارت است; همین معنا در میان ابرها رخ مى دهد، برق جرقه عظیم آن است و رعد صداى آن جرقه.

گاه این تخلیه الکتریکى بین قطعات ابرى که داراى الکتریسیته مثبت است و زمین که معمولا الکتریسته منفى دارد صورت مى گیرد و در این هنگام، جرقه در سطح زمین ظاهر مى شود، و آن را صاعقه مى نامند که سبب آتش سوزى هاى مهیب در بیابان ها و جنگل ها و گاه در ساختمان ها مى شود و ممکن است یک گله گوسفند عظیم را در یک لحظه تبدیل به خاکستر کند; و یا اگر به کوه بخورد سنگ ها متلاشى شود; و یا اگر به سطح دریا اصابت کند جانداران دریا را در یک منطقه نابود سازد. همه اینها به خاطر آن است که حرارت حاصله از آن جرقه بسیار بالا است ـ در حدود پانزده هزار درجه سانتیگراد ، حرارتى که همه چیز را مبدل به دود و خاکستر مى کند.

آذَرَخش رخدادی طبیعی است که بر اثر تخلیه بارهای الکتریکی موجود در ابر رخ می‌دهد. بارهای الکتریکی در ابر تحت فرایندی به نام باردارسازی غیرالقایی در ذرات بارشی ابر نظیر بلور یخ و گویچه برف ایجاد شده و پس از جدایی بارها و تشکیل شدن مناطق با بارهای مثبت و منفی قابل ملاحظه، اختلاف پتانسیل بارهای مثبت و منفی افزایش یافته و با رسیدن به یک مقدار آستانه آذرخش‌های درون ابری رخ می‌دهند.

گرمای حاصل از تخیله الکتریکی آذرخش می‌تواند تا پنج برابر دمای سطح خورشید نیز بالا برود و در نتیجه موج صوتی حاصل از گرمای ناگهانی مولکول‌های هوا به سرعت شکل گرفته و صدای مهیبی را به وجود می‌آورد که تندر نامیده می‌شود. اگر اختلاف پتانسیل بین بارهای منفی موجود در ابر با بارهای مثبتی که روی سطح زمین القا شده‌اند از مرتبه چند میلیون ولت باشد، آذرخش‌های ابر به زمین نیز می‌توانند رخ دهند. به این نوع آذرخش که باعث تخلیه بارهای منفی ابر به زمین می‌شود آذرخش‌های ابر به زمین می‌گویند. شکل‌گیری آذرخش ابر به زمین معمولاً از ابر نشأت می‌گیرد و با نزدیک شدن به سطح زمین به شاخه صعودی شکل گرفته از زمین رسیده و آذرخش راه را شکل می‌دهد. البته گاهی در موارد نادر ممکن است شروع شکل‌گیری آذرخش ابر به زمین از زمین باشد.

برکات رعد و برق

گرچه برق و رعد، از مظاهر وحشتناک جهان طبیعت است ولى با این حال فواید و برکات زیادى نیز در بر دارد.

نزول باران

یکى از مهم ترین آثار رعد و برق نزول باران هاى سنگین است. در همان حال که ابرهاى متراکم تا نزدیکى هاى زمین را مى پوشانند و هوا تاریک مى شود، و صداى غرش رعد و روشنایى برق شنیده و دیده مى شوند; و تندبادهاى بالاتر سبب مى گردد که ابرها، حامل دانه هاى درشت و فراوان شوند و بسیار ثقیل و سنگین گردند.

و این درست همان چیزى است که در آیات قرآن به آن اشاره شده است .. در آیه 12 سوره رعد مى خوانیم: (هُوَ الَّذِى یُرِیکُمْ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَیُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ): «او کسى است که برق (و صاعقه) را به شما نشان مى دهد، که هم مایه بیم است و هم مایه امید; و ابرهاى سنگین بار ایجاد مى کند».

حرارت ناشى از برق، مقدار زیادى از هواى اطراف را مى سوزاند; و فشار هوا کم مى شود و مى دانیم که در فشار کم ابرها مى بارند و به همین دلیل رگبارهاى شدید بعد از رعد و برق ها ظاهر مى شود.

تشکیل اکسیدهای نیتروژن

نیتروژن یا ازت فراوان ترین عنصر در اتمسفر زمین است که حدود 80درصد هوای اطاف ما را تشکیل می دهد و برای حیات بسیار حائز اهمیت است. نیتروژن ترکیبات مهمی مانند آمونیاک، اسید نیتریک و سیانیدها را شکل می‌دهد. نیتروژن یک عنصر اصلی در ساخت اسیدهای امینه که اسکلت اصلی پروتیین ها هستند و اسیدهای نوکلییک که اساس ژنتیک ما را تشکیل می دهند میباشد. همچنین این عنصد نقش مهمی در نقل و انتقار انرژی دارد. بخش عمده ازت مورد نیاز موجودات زنده به صورت اسیدهای نیتروژن قابل جذب می باشد. برای تشکیل اکسید های نیتروژن انرژی بالیی مورد نیاز است پدیده رعد و برق نقش اصلی در تامین انرژی لازم برای تولید اکسید های ازت دارد.

بخشی از فرایند تولید اوزون و اکسیدهای نیتروژن در جو میانه مربوط به تأثیر آذرخش هست. به این ترتیب که ابتدا آذرخش سبب شکسته شدن مولکول‌های اکسیژن به اتم‌های اکسیژن شده و سپس اتم‌های اکسیژن با اتم‌های نیتروژن یا مولکول نیتروژن ترکیب شده و به ترتیب نیتروژن اکسید و نیتروژن دی‌اکسید را تشکیل می‌دهند.

پاکسازی جو

«رادیکال‌های هیدروکسیل» موجود در جو ترکیبات بسیار واکنش‌پذیری هستند که بیشتر با عنوان «پاک‌کننده شیمیایی» شناخته می‌شوند.

داده‌های برداشت شده از ابرهای طوفانی به هنگام رعد و برق ۱۰۰۰ رادیکال هیدروکسیل بیشتر از مقدار طبیعی را نشان داده‌اند. دانشمندان تخمین می‌زنند چیزی در حدود ۲ تا ۱۶ درصد میزان اکسایش جو کره زمین، یا تمیزکاری که به صورت طبیعی در جو زمین اتفاق می‌افتد، توسط صاعقه انجام می‌شود

تولید آب اکسیژنه

حرارت شدید برق سبب مى شود که قطرات باران با مقدار بیشترى از اکسیژن ترکیب شده و آب اکسیژنه (2 o2H ) که آب سنگین نیز گفته اند حاصل شود و این آب سنگین، اثر فوق العاده اى در کشتن بسیارى از میکروب ها و آفات نباتى دارد; لذا دانشمندان گفته اند هر سال

رعد و برق کمتر باشد آفات نباتى بیشتر است.

تولید ازون

ازون پیوند سه اتمی اکسیژن (O3) با تشکیل لایه ای محافظ در اطراف کره زمین نقش موثری در پیشگیری از ورود اشعه ماورای بنفش به سطح زمین ایفا می نماید. اکسیدهای نیتروژن حاصل از رعد و برق تحت تاثیر تابشهای ماواربنفش به اتم‌های سازنده‌شان شکسته می‌شوند و در نهایت اتم‌های اکسیژن حاصل با ترکیب شدن به مولکول‌های اکسیژن در حضور عنصری سوم، تشکیل گاز اوزون را به همراه خواهند داشت.

تولید اسید کربنیک

قطرات باران که با کربن هوا به واسطه حرارت شدید برق آمیخته مى شود حالت اسید کربنیک پیدا مى کند که بعد از پاشیده شدن بر زمین ها و ترکیب با مواد دیگر، ترکیباتى به وجود مى آورد که از بهترین کودها براى پرورش گیاهان محسوب مى شود. تا آنجا که بعضى از دانشمندان مى گویند مقدار کودى که از رعد و برق ها در کره زمین به وجود مى آید بالغ بر ده میلیون تن در سراسر کره زمین است که رقم بسیار بالایى است.(فَیُحْیى بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا)

مقاله قران و رابطه رعد و برق و باران

(ناصر مکارم)

در قرآن مجید کراراً سخن از رعد و برق به میان آمده و بلافاصله بعد از آن به ریزش بارآن ها اشاره شده است.

در آیه 24 سوره روم مى خوانیم: (وَمِنْ آیَاتِهِ یُرِیکُمْ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَیُنَزِّلُ مِنْ السَّمَاءِ مَاءً فَیُحْیى بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِی ذَلِکَ لاَیَات لِقَوْم یَعْقِلُونَ): «و از نشانه هاى او این است که برق (آسمانى) را به شما نشان مى دهد که مایه بیم و امید است (بیم از صاعقه، و امید به نزول باران)، و از آسمان آبى فرو مى فرستد که زمین را بعد از مردنش بوسیله آن زنده مى کند; در این نشانه هایى است براى گروهى که مى اندیشند.»

در آیه 12 سوره رعد مى خوانیم: (هُوَ الَّذِى یُرِیکُمْ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَیُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ): «او کسى است که برق (و صاعقه) را به شما نشان مى دهد، که هم مایه بیم است و هم مایه امید; و ابرهاى سنگین بار ایجاد مى کند».

در گذشته کسى دقیقاً نمى دانست که پیدایش رعد و برق از کجا است، لذا هر کس فرضیه اى براى خود درست مى کرد، و گاه آن را با اسطوره ها و افسانه ها مى آمیخت. ولى امروزه مسلم شده است که جریان رعد و برق مربوط به تخلیه هاى الکتریکى است که بین دو قطعه ابر با الکتریسیته هاى مختلف (یکى مثبت و دیگرى منفى) حاصل مى شود; و در واقع همان طور که وقتى دو سیم برق به هم نزدیک شود، جرقه اى مى زند که هم داراى صدا و هم حرارت است; همین معنا در میان ابرها رخ مى دهد، برق جرقه عظیم آن است و رعد صداى آن جرقه.

گاه این تخلیه الکتریکى بین قطعات ابرى که داراى الکتریسیته مثبت است و زمین که معمولا الکتریسته منفى دارد صورت مى گیرد و در این هنگام، جرقه در سطح زمین ظاهر مى شود، و آن را صاعقه مى نامند که سبب آتش سوزى هاى مهیب در بیابان ها و جنگل ها و گاه در ساختمان ها مى شود و ممکن است یک گله گوسفند عظیم را در یک لحظه تبدیل به خاکستر کند; و یا اگر به کوه بخورد سنگ ها متلاشى شود; و یا اگر به سطح دریا اصابت کند جانداران دریا را در یک منطقه نابود سازد. همه اینها به خاطر آن است که حرارت حاصله از آن جرقه بسیار بالا است ـ در حدود پانزده هزار درجه سانتیگراد یعنى تقریباً دو برابر حرارت سطح خورشید ـ حرارتى که همه چیز را مبدل به دود و خاکستر مى کند.

بنابراین گرچه برق و رعد، از مظاهر وحشتناک جهان طبیعت است ولى با این حال فواید و برکات زیادى نیز در بر دارد.

یکى از مهم ترین آثار آن، نزول باران هاى سنگین است. زیرا حرارت ناشى از برق، مقدار زیادى از هواى اطراف را مى سوزاند; و فشار هوا کم مى شود و مى دانیم که در فشار کم ابرها مى بارند و به همین دلیل رگبارهاى شدید بعد از رعد و برق ها ظاهر مى شود.

این نکته نیز جالب توجه است که در همان حال که ابرهاى متراکم تا نزدیکى هاى زمین را مى پوشانند و هوا تاریک مى شود، و صداى غرش رعد و روشنایى برق شنیده و دیده مى شوند; و تندبادهاى بالاتر سبب مى گردد که ابرها، حامل دانه هاى درشت و فراوان شوند و بسیار ثقیل و سنگین گردند.(1)

و این درست همان چیزى است که در آیات فوق خواندیم که بعد از اشاره به مسأله برق سخن از ابرهاى سنگین مى گوید.

از این گذشته حرارت شدید برق سبب مى شود که قطرات باران با مقدار بیشترى از اکسیژن ترکیب شده و آب اکسیژنه که آب سنگین نیز گفته اند حاصل )2 o 2H ( شود و این آب سنگین، اثر فوق العاده اى در کشتن بسیارى از میکروب ها و آفات نباتى دارد; لذا دانشمندان گفته اند هر سال رعد و برق کمتر باشد آفات نباتى بیشتر است. (این تفسیر دیگرى درباره ابرهاى سنگین است).

اضافه بر اینها قطرات باران که با کربن هوا به واسطه حرارت شدید برق آمیخته مى شود حالت اسید کربنیک پیدا مى کند که بعد از پاشیده شدن بر زمین ها و ترکیب با مواد دیگر، ترکیباتى به وجود مى آورد که از بهترین کودها براى پرورش گیاهان محسوب مى شود. تا آنجا که بعضى از دانشمندان مى گویند مقدار کودى که از رعد و برق ها در کره زمین به وجود مى آید بالغ بر ده میلیون تن در سراسر کره زمین است که رقم بسیار بالایى است.

هنگامى که این اکتشافات علمى را در برابر آیات فوق قرار مى دهیم و مخصوصاً با توجه به این که در آن عصر و زمان و به ویژه در محیط عربستان کمترین اثرى از این علوم وجود نداشت به عظمت علمى قرآن پى مى بریم.

" رعد و برق نشانه‏ای از قدرت و عظمت ‏خداست"

فرج ‏الله فرج اللهی

منبع: ماهنامه مکتب اسلام 1382 شماره 1

یکى از نشانه‏هاى عظمت‏خدا و اسرار آفرینش، پدیده‏هاى طبیعى و خواص آنهاست که خداوند متعال با اشاره به خلقت و فواید آنها، نور ایمان را به قلبهاى مؤمنان پاشیده و رابطه آنان را با خود نزدیک‏تر مى‏کند .
از جمله پدیده‏هاى آفاقى و شگفت‏انگیز که انسان در اثر تکرار و آشنایى روزمره، آن را ساده و عادى فرض مى‏کند و آن را منسوب به طبیعت مى‏داند، رعد و برق است، که همه افراد بشر با آن آشنائى دارد و در طول عمر خود کرارا مشاهده کرده و مى‏کند، مخصوصا در فصل بهار که رعد و برق و باران زیاد است . پروردگار عالم همان رعد و برق را از نشانه‏هاى عظمت و قدرت لا یزال خود یاد کرده و مى‏فرماید:
«و من آیاته یریکم البرق خوفا و طمعا و ینزل من السماء ماء فیحیی به الارض بعد موتها ان فی‏ذلک لآیات لقوم یعقلون‏» (1) .
«از نشانه‏هاى او (خدا) این است که برق را به شما نشان مى‏دهد که هم مایه ترس است و هم مایه امید (ترس از صاعقه، و امید به نزول باران) و از آسمان آبى فرو مى‏فرستد که زمین را بعد از مردن، به وسیله آن زنده مى‏کند و در این; نشانه‏هائى براى کسانى که عقل خود را به کار مى‏گیرند، مى‏باشد» .
در باره رعد و برق ممکن است دیدگاه‏هاى مختلفى وجود داشته باشد . شاید بعضیها شوخى طبیعت و یا خشم خدایان و یا رعد; اسم ملک و برق تازیانه ملک (2) بدانند چنانکه ژرژ گاموف مى‏نویسد:
«آدمى از زمانهاى بسیار گذشته با پدیده‏هاى برقى آشنا بوده است . نیاکان ما ازبرق ابرهاى رعدخیز وحشت داشتند و جهش برق را به خشم خدایان نسبت مى‏دادند» (3) .
برقى که از قطعات ابر به وجود مى‏آید، از یک طرف با درخشندگى خاص خود و صداى مهیب رعد که از آن برمى‏خیزد، گاهى انسان را به وحشت مى‏اندازد . ترس و وحشتى که از آن ناشى مى‏شود، اگر طورى باشد که بیشتر مردم بترسند، نماز آیات واجب مى‏شود (4) . و ترس و اضطراب از خطرات دیگر آن که ممکن است‏باعث آتش‏سوزى شود . کسانى که هنگام رعد و برق در بیابان و راه و ... هستند ممکن است صاعقه به آنها برخورد کند و به هلاکت‏برساند . در آن حال انسان باید به زیر درختى، کنار دیوارى، یا پناهگاهى برود و یا حتى در یک گودالى دراز بکشد چرا که رعد و برق نتیجه برخورد الکتریسیته مثبت و منفى با یکدیگر است که قسمت مثبت آن همان الکتریسیته‏اى است که در اثر برخورد هواى گرم با هواى سرد به وجود مى‏آید و قسمت منفى آن ممکن است انسان یا درخت‏یا زمین باشد و یا هر چیزى که با آن برخورد کند . البته اگر برخورد الکتریسیته مثبت و منفى بین دو ابر باشد، رعد گفته مى‏شود و شدیدتر از برق معمولى است که با برخورد دو قطب مثبت و منفى دو سیم اتفاق مى‏افتد، و اگر با زمین برخورد کند، صاعقه گفته مى‏شود که خیلى شدیدتر از رعد است .
رعد و برق چیست؟
در معنى رعد و برق تعبیرهاى گوناگونى گفته شده است که همگى تقریبا به یک معناست:
به آتشى که از رعد و برق تولید مى‏شود و در اثر آن چیزى آتش مى‏گیرد، صاعقه گفته مى‏شود (5) و همچنین به معنى هر عذاب مهلکى آمده است (6) .
برق یعنى درخشش و الکتریسیته‏اى که در اثر نزدیک شدن الکتریسیته مثبت و منفى به وجود مى‏آید و نورى که در اثر اصطکاک یا انفجار ابرها در آسمان مى‏درخشد . و در فارسى به آن «آذرخش‏» و «آدرخش‏» گفته شده است و برگرفته از آذرى است از «تندر و آواز» یعنى آواز آسمان در وقت‏باران (7) .
«رعد» یعنى صدا کردن ابرها براى بارش باران که معمولا با رگبار همراه است .
تولید برق در هوا به وسیله ابرها معمولا با صدایى شدید همراه است که آن را رعد نامند این صدا بر اثر تخلیه الکتریکى و همچنین به سبب انعکاس در اشیاء مجاور ایجاد و نیز به علت‏حرارت جرقه برق که هواى مجاور راگرم مى‏کند فشارش زیاد مى‏گردد ناگهان صدایى مانند صداى ترکیدن لاستیک اتومبیل به گوش مى‏رسد . و بانگ ابرى است که با صداى غرش خود برق را همراهى مى‏کند (8) .
«رعد» تخلیه بار الکتریکى است که به وسیله برخورد دو ابر یا ابر و زمین به یکدیگر و تصادم هواى گرم و سرد به وجود مى‏آید و صداى مهیبى به گوش مى‏رسد (9) .
هیئت‏دانان مى‏گویند: بخارى که از زمین برمى‏خیزد، در بین تراکم ابر به حرکت در مى‏آید و مى‏خواهد بیرون برود در نتیجه با ابر برخورد مى‏کند و از آن صداى رعد تولید مى‏شود لذا براى اثبات نظریات خود بهار را مثال مى‏زنند چون در فصل بهار در اثر بارندگى زیاد، بخار زیاد است .
تعابیرى که در قرآن مجید در مورد عذاب و وسیله نابودى قوم ثمود به کار رفته، عبارتند از «رجفه (جنبانیدن)، طاغیه (سرکش و ترسناک)، صیحه (نعره و بانک) و صاعقه (سوزاننده و ویران کننده)» به ترتیب در سوره‏هاى 78 اعراف، 5 حاقه، 67 هود و 17 فصلت و 44 ذاریات، همه این تعبیرها در صاعقه جمع است چرا که وقتى صاعقه مى‏آید، هم زمین مى‏لرزد و هم ویران مى‏کند و هم صداى مهیبى دارد و هر چیزى را که در مسیرش قرار گیرد، آتش مى‏زند و خاکستر مى‏کند .
خطرات رعد و برق و صاعقه
اگر مردم از رعد و برق وحشت دارند، در اثر تجربه‏اى است که بشر از اول خلقت‏با چشم خود دیده است که اقوام متمرد با همان ابزار به ظاهر ساده ریشه‏کن شده‏اند زیرا که تاریخ پیشنیان گواه این مطلب است .
مجازات اقوام پیشین متخلف از فرمان خدا و پیامبران الهى هر یک به وسیله یکى از عناصر چهارگانه معروف مایه حیات مجازات شده‏اند که آنها در واقع چهار رکن مهم زندگى بشر را تشکیل مى‏دهند و اگر فقط یکى از آنها از زندگى انسان حذف شود، ادامه حیات ممکن نیست .
خداوند مرگ و نابودى این اقوام را در چیزى قرار داده که در حالت عادى عامل اصلى حیات آنان بوده است و این قدرت لایزال الهى است که از یک یا دو جسم لطیف نیرویى قهار به وجود مى‏آورد که جز او کسى را یاراى چنین نیرویى نیست .
اقوام یاد شده عبارتند از: قوم لوط، فرعون، عاد، ثمود، نوح که قوم لوط با زلزله و آوار و سنگهاى آسمانى (خاک)، قوم فرعون و نوح با آب دریا، قوم عاد با تند باد، و قوم ثمود با صاعقه و آتش (10) و هلاک شدند .
فواید رعد و برق
خلاصه رعد و برق و صاعقه که به ظاهر یک پدیده عادى یا به نظر بعضیها شاید شوخى طبیعت‏به حساب مى‏آید، خداى بزرگ آن را از ابر لطیفى به وجود آورده است که هم مایه عذاب و مجازات متخلفین از فرمان خدا قرار مى‏گیرد هم مایه رحمت و برکت است که حامل باران هستى‏بخش است . تا اینجا مقدارى از ترس و وحشت و خطرات رعد و برق را متذکر شدیم . اینک اشاره‏اى هم به فواید بى‏شمار آن بنمائیم:
فواید فراوانى که این برق کشنده و ویران کننده دارد، قابل شمارش نیست زیرا آبیارى: برقها معمولا حرارتهاى فوق‏العاده زیاد، گاه در حدود 15 هزار درجه سانتیگراد حرارت تولید مى‏کنند و این حرارت کافى است که مقدار زیادى از هواى اطراف را بسوزاند و در نتیجه فشار هوا فورا کم مى‏شود و در فشار کم، ابرها مى‏بارند و به همین دلیل غالبا متعاقب جهش برق رگبارهائى شروع مى‏شود و دانه‏هاى درشت‏باران فرو مى‏ریزند و زمین را آبیارى مى‏کنند .
2 . سمپاشى: وقتى برق با آن حرارتش آشکار مى‏شود قطرات باران با مقدارى اکسیژن اضافى ترکیب مى‏شوند و آب سنگین یعنى آب اکسیژنه (2 (H2 O ایجاد مى‏کنند و مى‏دانیم آب اکسیژنه یکى از آثارش کشتن میکربها است لذا گفته‏اند هر سالى که رعد و برق کم باشد، آفات گیاهى بیشتر است .
3 . کودرسانى: قطرات باران که بر اثر برق و حرارت شدید و ترکیب حالت اسید کربنى پیدا مى‏کند که به هنگام پاشیده شدن بر زمین و ترکیب با آنها یک کود مؤثر گیاهى مى‏سازد (11) .
رعد و برق نشانه تصادم و اصطکاک ابرهاى باران‏زا است و از آنجایى که غالبا همراه آن رگبارهائى به وجود مى‏آید، تشنه‏کامان را آب زلال مى‏بخشد و درختان و زراعت را سیراب مى‏کند و کشاورزان را به امید کار وا مى‏دارد و زمین بعد از مردنش به وسیله همان بارانى که پس از غرش ابرها مى‏بارد، سیراب مى‏شود . چنانکه خداوند متعال در ادامه آیه مى‏فرماید: «و یحیى الارض بعد موتها . .» . «خداوند زمین را پس از آن که مى‏میرد، با آن باران جانبخش زنده مى‏کند» . چنانکه ما در فصل بهار شاهد این شکوفائى هستیم .
در عظمت رعد و برق همین بس که خداوند متعال سوره‏اى در قرآن به نام این پدیده مهم (رعد) نامگذارى کرده است چرا که در آن سوره به پدیده‏هاى عجیب و شگفت‏انگیزى که قدرت خدا در آنها متجلى مى‏شود، اشاره شده . مى‏دانیم آب که مایه حیات و زندگى است، خداوند آن را از ابر به وجود مى‏آورد و عذاب و رحمت را در آن عنصر لطیف جمع مى‏کند، و کسى از عهده این کار نمى‏تواند بیاید مگر قدرت لایزال الهى که خود خالق هستى است و جهان هستى در دست قدرت اوست .
غیر از خدا چه کسى مى‏تواند از یک ابر لطیف چنان برق قوى و آب زلال و سیراب کننده و هستى‏بخش پدید آورد که به وسیله آن زمین را زنده و سرسبز و همه جا را گلستان نماید که هرکدام از آنها زبان حالى است از عظمت و قدرت بى‏پایان الهى . اگر یک کتاب، یک تابلوى نقاشى و ساختمان، با زبان حال خود از علم و دانش و ذوق نویسنده و نقاش و معمار حکایت مى‏کند، رعد و برق هم که جزئى از جهان هستى است، همگى از عظمت‏خلاق عالم سخن مى‏گویند و از نظم و علم بى‏پایان خدا خبر مى‏دهند و مى‏رسانند که این پدیده خطرناک و در عین حال امیدبخش هم، براساس نظم خاصى عمل مى‏کند نه از روى تصادف کور! هواى گرم هواى سرد امواج صوتى
پى‏نوشت:
1) روم: 24 .
2) مجمع البحرین «رعد» و مجمع البیان، ج‏1، ص 57، ذیل آیه 19 سوره بقره .
3) ماده، زمین و آسمان، ترجمه رضا اقصى، ص 115 .
4) رسائل عملیه مراجع تقلید .
5) فرهنگ عمید .
6) مجمع البحرین طریحى، «صعق‏» .
7) فرهنگ عمید .
8) دهخدا به نقل از اقرب الموارد، چاپ دبیرسیاقى، ص 52 .
9) الموسوعة العربیة العالمیة، ج‏11، ص 253 .
10) آیه‏هاى 38 ذاریات (قوم فرعون)، 41 و 43 و 44 ذاریات (قوم ثمود) 46 ذاریات (قوم نوح) و آیه 82 سوره هود (قوم لوط) .
11) تفسیر نمونه: ج‏10، ص 150 - 151 .

رعد و برق یا صاعقه چیست ؟ علت وقوع و اثرات فیزیکی و شیمیایی آن

این مطلب و اینفوگرافی توسط وبسایت compoundchem.com تولید و توسط وبسایت cheminfinity.com ترجمه شده است

رعد و برق ، صاعقه یا آذرخش پدیده ایست که امروز به بررسی آن می پردازیم . درک دانشمندان از فرآیند کامل صاعقه هنوز کامل نشده است ، اما در مورد این پدیده یک دید کلی نسبتا خوب وجود دارد. درون یک ابر صاعقه دار ، دما های پایین و جریان هوا شرایط ایده آلی را برای تشکیل رعد و برق ایجاد می کند. قطرات کوچک و بسیار سرد آب به همراه کریستال های ریز یخ درون ابر به وسیله جریان هوا شروع به حرکت به سمت بالا می کنند. قطرات متراکم تر و چگال تر سافت هیل یا گلوله برفی ( graupel نامیده می شوند ) نسبتا بدون حرکت باقی مانند یا به سمت پایین حرکت می کنند.

نحوه وعلت وقوع رعد و برق

حرکت کریستال های یخ و سافت هیل ها در خلاف جهت یکدیگر درون ابر منجر به برخورد هایی می شود. در این برخورد ها ، الکترون ها بین این دو جا به جا می شوند . در نتیجه کریستال های یخ و قطرات آب بسیار سرد بار مثبت می گیرند و سافت هیل ها بار منفی. با حرکت کریستال های یخ به سمت بالا و سافت هیل به سمت پایین خیلی زود اختلاف بار بین بالا و پایین ابر ایجاد می شود. قسمت بالای ابر بار مثبت می گیرد در حالی که قسمت میانی و پایین ابر بار منفی دارند.

این تنها تاثیر این فرایند روی ابر نیست . تجمع بار منفی در مزکز ابر باعث دافعه الکترون های پایین آن روی زمین می شود . در نتیجه ، جاذبه بین بار منفی ابر و بار مثبت زمین قدرت کافی برای یک جریان الکترونی از ابر ها به سمت زمین با سرعت تقریبی ۲۷۰۰۰۰ مایل در ساعت را دارد – تخلیه الکتریکی یا یک ضربه رعد و برق.

آذرخش از ابر به زمین ، تنها یکی از نتایج عدم توازن بار در ابر های ایجاد کننده صاعقه است . رعد و برق همچنین می تواند بین دو قسمت ابر با بار های مخالف رخ دهد بدون اینکه به زمین برسد یا اینکه حتی بین دو ابر مختلف رخ دهد.

صدای صاعقه ( رعد )

همانقدر که سرعت صاعقه بالاست ، می تواند هوای اطراف را گرم کند و به دما باور نکردنی برساند. تخمین زده شده است که دمای کانال هوایی که رعد و برق از آن عبور به ۳۰۰۰۰ درجه سانتی گراد می رسد !!! – بسیار گرم تر از سطح خورشید . این دمای بسیار بالا سبب ایجاد صدای آذرخش است. گرم شدن هوای اطراف باعث منبسط شدن سریع هوای اطراف شده سپس سرد و منقبض می شود . این پدیده یک شوک امواج صوتی می سازد که با رعد یا آسمان غرنبه (بعضی اوقات به اشتباه قرنبه نوشته می شود) شناخته می شود.

سرعت انتقال صدای صاعقه به مراتب کمتر از نور آن می باشد ، شما می توانید از آن برای تخمین فاصله ای که رعد و برق در آن رخ داده استفاده کنید. سرعت حرکت صوت در هوا تقریبا ۳۴۳ متر در ثانیه است بنابرین صدای آذرخش ۱ کیلومتر در ۳ ثانیه می رود . اگر شما رعد و برق را دیدید می توانید فاصله وقوع آن از خود را حساب کنید.

واکنش های شیمیایی

توضیحات ما تا اینجا بیشتر روی فیزیک این پدید تمرکز کرده بود، اما برخی اتفاقات جالب شیمیایی نیز در آذرخش اتفاق می افتد. اگر تا کنون شما اعتقاد داشتید که می توانید بوی یک آذرخش که اتقاق می افتند را می فهمید اشتباه نکرده اید . بوی شیرین ، تند که گاهی اوقات پیش از صاعقه به مشام می رشد بوی اوزون است . رعد و برق اکسیژن دو اتمی مولکولی را درون اتمسفر به اتم های منفرد می شکافد . این اتم های شکافته شده می توانند دوباره ترکیب شده و اوزون بسازند.

رنگ آبی – بنفشی که گاهی اوقات صاعقه به خود می گیرد ناشی از یونیزه شدن مولکول ها در هواست. طی نشر نور اتم های نیتروژن و هیدروژن (ناشی از بخار آب موجود در هوا) برانگیخته ، این رنگها ایجاد می شوند.

نیتروژن در پدیده دیگر شیمیایی نیز شرکت دارد . در دما های بالایی که رعد و برق تشکیل می شود ، انرژی لازم برای اکسیژن و نیتروژن در هوا وجود دارد تا ترکیب شوند و اکسید های نیتروژن را بسازند، که برای رشد گیاه ضروری اند.فرایندی که طی آن معمولا نیتروژن های واکنش نداده تبدیل به نیترات و یا ترکیبات وابسته شده و گیاهان می توانند از آن استفاده کنند را ” تثبیت نیتروژن ” می نامند . رعد و برق سالانه تا ۳-۱۰ تراگرم نیتروژن تثبیت شده تولید می کنند (باکتری ها ۱۰۰-۳۰۰ تراگرم تولید می کنند)

مطالعات اخیر نشان داده است که امواج گاما که به وسیله ی رعد و برق آزاد می شوند می توانند حتی آغاز کننده واکنش های هسته در اتمسفر و در مقیاس کوچک باشد. این فرآیند طبیعی می تواند ایزوتوپ های مختلفی از نیتروژن ، اکسیژن و کربن ایجاد کند.

مترجم : علیرضا آرونی